Behalve een humane ramp is malaria ook een van de grootste obstakels voor de sociaal-economische ontwikkeling van de regio. Economen schatten dat de ziekte de getroffen landen jaarlijks meer dan US$ 12 miljard van hun Bruto Nationaal Product kost. Met de huidige medische kennis is de ziekte echter te voorkomen en te genezen. Vandaar dat steeds meer overheden, organisaties en fondsen – waaronder ExxonMobil – de strijd tegen malaria steunen.

Elke dertig seconden sterft er in Afrika iemand aan malaria. Ofwel meer dan één miljoen mensen per jaar, voornamelijk zwangere vrouwen en kinderen. De ziekte eist hiermee meer slachtoffers dan AIDS, tuberculose of de mazelen. Behalve een humane ramp is malaria ook een van de grootste obstakels voor de sociaal-economische ontwikkeling van de regio. Economen schatten dat de ziekte de getroffen landen jaarlijks meer dan US$ 12 miljard van hun Bruto Nationaal Product kost. Met de huidige medische kennis is de ziekte echter te voorkomen en te genezen. Vandaar dat steeds meer overheden, organisaties en fondsen – waaronder ExxonMobil – de strijd tegen malaria steunen.

Malaria wordt veroorzaakt door de beet van een piepklein diertje, de Anopheles mug. Eén prikje van dit insect heeft grote gevolgen. Terwijl ze steekt – het is altijd een vrouwtje, dat het eiwitrijke bloed nodig heeft om haar nageslacht van voeding te voorzien – verdwijnt een beetje spuug van het beestje in de arm van het slachtoffer. In dat speeksel bevindt zich de malariaparasiet, een ééncellig organisme dat voorkomt in vier verschillende varianten, waarvan één dodelijk is, Plasmodium falciparum. Deze parasiet veroorzaakt Malaria tropica, dat verantwoordelijk is voor de helft van alle malariabesmettingen en voor 95 procent van de sterfgevallen.

Onderhuidse horror
De parasieten nestelen zich eerst in de lever, waar ze zich gedurende een week of twee razendsnel vermenigvuldigen. Wie de ziekte onder de leden heeft, merkt er in die periode weinig of niets van. Hij zal hoogstens wat griepachtige verschijnselen hebben. Dat verandert als de parasieten zijn rode bloedlichaampjes binnendringen en zich laten meevoeren door de bloedbaan. Zij veroorzaken verstoppingen in kleine bloedvaten en verhinderen zo de toevoer van zuurstof en voedingsstoffen naar de organen. Het slachtoffer krijgt hoofden spierpijn, gevolgd door hevige koortsaanvallen. Als de parasiet zich ten slotte nestelt in de hersenen, vallen vitale lichaamsfuncties uit, tot de patiënt in een coma raakt en uiteindelijk overlijdt. Een ogenschijnlijk gezonde man kan 's ochtends nog op het land werken en 's avonds overleden zijn. Een horrorverhaal.

Wondermiddelen
In de loop van de tijd zijn verschillende medicijnen tegen malaria ontwikkeld. Iedereen die al eens in de tropen is geweest, heeft wel gehoord van Paludrine, Nivaquine, Lariam of Malarone. Het allereerste geneesmiddel kwam begin vorige eeuw al op de markt: kinine, gemaakt van de bast van de kinaboom. Er zaten echter wel nadelen aan dit middel. Het was slechts korte tijd werkzaam en bij veelvuldig gebruik konden ernstige bijwerkingen optreden, zoals gehoorbeschadigingen. In de jaren '40 vond men het eerste synthetische medicijn uit, chloroquine, dat goedkoop en veilig was en langdurige bescherming bood tegen alle soorten malaria.

Vrijwel tegelijkertijd werd het middel dichloro-diphenyl-trichloroethane geïntroduceerd, ofwel DDT. Deze twee innovaties zorgden voor een ware revolutie in de malariabestrijding. Vanwege de komst van deze 'wondermiddelen' startte the World Health Organization (WHO) in 1955 het Global Malaria Eradication Programme. Het doel was om de ziekte binnen tien jaar uit te roeien. Huizen werden gedesinfecteerd met DDT en chloroquine werd op grote schaal uitgegeven. Zelden in de geschiedenis is er zo'n groot internationaal gezondheidsprogramma opgezet.

Malaria handhaaft zich
En het had zeker effect. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld verdween de ziekte in z'n geheel. Maar niemand had verwacht dat de ziekte zo taai zou zijn. In de tropen leek malaria onuitroeibaar. Langzaam maar zeker droogden daarom de inkomstenbronnen op. In 1969 werd het programma beëindigd. Dat betekende dat de ziekte weer voet aan de grond kreeg waar ze al veel terrein verloren had. In ieder geval handhaafde de ziekte zich genadeloos op plaatsen in Afrika waar de WHO slechts kleinschalige projecten had opgestart. Bovendien werd het gebruik van DDT verboden, vanwege de schade die het toebracht aan het milieu. Vervolgens bleek ook nog eens dat de parasieten steeds vaker resistent bleken te zijn tegen de diverse medicijnen. Malaria past zich immers ongelofelijk snel aan en vormt steeds weer nieuwe mutaties. Bijna alle synthetische geneesmiddelen zijn nu gedeeltelijk of zelfs geheel waardeloos.

Nieuwe initiatieven
Inmiddels is er sprake van een echte crisis. In veel tropische landen is het aantal malariagevallen verder toegenomen als gevolg van verschillende oorzaken, zoals inefficiënte malariabestrijding, migratie en slechte gezondheidszorg. Dat heeft niet alleen een verwoestend effect op families en gemeenschappen, maar ook op de economische ontwikkeling van Afrika. Een gezonde nationale economie hangt tenslotte grotendeels af van de fysieke gezondheid van de inwoners van een land. Steeds meer mensen willen de epidemie een halt toeroepen. Daarom heeft onder meer de WHO de strijd tegen malaria de hoogste prioriteit gegeven en is de omvang van de anti-malariafondsen, van onder meer ExxonMobil, sinds 2003 verdubbeld.

De internationale samenwerking, onontbeerlijk in de strijd tegen malaria, is fors toegenomen. Roll Back Malaria (RBM) is een voorbeeld van een wereldwijd samenwerkingsverband dat als doel heeft de gevolgen van malaria in 2010 te hebben gehalveerd (zie kader 'Africa health initiative'). Daartoe willen de deelnemende partijen alle bestaande anti-malariastrategieën combineren om de ziekte te bestrijden, variërend van traditionele Chinese kruiden en klamboes tot insecticiden en medicijnencocktails. Het zijn vaak eenvoudige middelen in combinatie met snel medisch handelen die vele levens kunnen redden.

Hoop voor de toekomst
De hoop van velen is gevestigd op het ultieme medicijn: een vaccin dat ieder mens immuun maakt voor de dodelijke parasiet. Helaas blijkt de ontwikkeling hiervan buitengewoon moeilijk. Een vaccin tegen malaria is niet vergelijkbaar met een vaccin tegen bacteriën of virussen, omdat dat relatief eenvoudige organismen zijn. Het poliovirus bestaat bijvoorbeeld uit elf genen, Plasmodium falciparum uit meer dan vijfduizend.

De combinatie van deze complexiteit met de snelheid waarmee de parasiet zich aanpast aan nieuwe omstandigheden maakt het tot een hachelijke zoektocht. Maar die is natuurlijk meer dan de moeite waard. Een wereld zonder malaria is een wereld met minder menselijk lijden en meer sociaal-economische vooruitgang. Wie kiest daar niet voor?